Braggar og blokkir – sagan á bak við Djöflaeyjuna
Inngangur
Þau vandamál sem fylgja fólksflótta eru þekkt útum allan heim. Mikil sprengin verður í íbúafjölda borganna þegar fólk flytur í gífurlegu magni úr sveitum og smábæjum til þeirra. Borgirnar höfðu mikið aðdráttarafl fyrir fólk sem lifði eins og fyrri kynslóðir höfðu lifðað í hundruðir ára. Sveitamennskan bauð ekki uppá annað fyrir þetta fólk en fábrotið og einfalt líf þar sem verkin voru þau sömu og þau höfðu alltaf verið. Það var erfitt hefja sig upp úr því lífi til einhvers betra. Borgirnar voru spennandi. Þær buðu upp á margskonar tækifæri og fólk sem treysti á sjálft sig bjóst við að geta bætt lífsskilyrði sín með eigin dugnaði og hörku. Ef það var bara aðeins duglegra heldur en sá næsti gat það fengið allt sem hugurinn girntist. Þessi þróun var yfirleitt ekki hæg og sígandi heldur gerðist hún af miklum krafti. Borgirnar fylltust miklu hraðar heldur en hægt var að ráða við. Það var ekki til pláss fyrir alla. Vonir fólks voru háar og eftir því voru vonbrigðin mikil. Í stað þess að geta nýtt sína hæfileika af dugnaði þá endaði fólk á því að strita fyrir léleg laun og búa í heilsuspillandi húsnæði sem undir eðlilegum kringumstæðum væri ekki talið hæft sem mannabústaðir. Á Íslandi var þetta kannski ekki alveg svona slæmt en hversu slæmt var það? Hvert lá straumur fólks á Íslandi og hverjar voru afleiðingar hans? Hverjar voru afleiðingar þessa fólksflótta fyrir þá sem fluttust?
Það kannast allir við braggana. Bækur Einars Kárasonar um líf íbúanna í hinum tilbúna Thulekampi og kvikmyndin sem fylgdi eftir hafa kynnt þeim Íslendingum sem ekki muna sjálfir hvernig götumynd braggahverfanna var. Hvernig var samt lífið í bröggunum? Voru þetta kannski notalegar litlar íbúðir sem fólk gerði sér að góðu þegar erfitt var í ári eða var þetta skammarblettur á sögu landsins sem minnir helst á fátækrahverfi útlendra stórborga? Orsakaðist þetta af ábyrgðarleysi stjórnvalda eða var ástandið óúmflýjanlegt? Hverjar voru svo aðgerðir stjórnvalda til að sporna við þessum byggðum og hvenær lauk þessu tímabili?
Aðdragandi braggabyggðar
Eftir stríðið stóð Ísland uppi sem rík þjóð. Stríðsgróðinn var notaður af mikilli ákvefð til að bæta sjávarútveginn, landbúnaðinn og iðnaðinn. Gjaldeyrissjóðirnir voru þó ekki botnlausir og tæmdust að lokum og við tók haftastefna. Þessi höft höfðu slæm áhrif á byggingarframkvæmdir sem gerði það að verkum að enn erfiðara varð að losna við braggana heldur en ella. Gott dæmi um hversu erfitt var að nálgast byggingarefni eru ýmis úrræði sem fólk greip til. Gamalt byggingarefni úr herskálum var nýtt eftir að það hafði verið múrhúðað. Einhversstaðar þurfti fólkið þó að búa og ef ekki var hægt að byggja mannsæmandi hús voru braggarnir þó betri en ekkert. Þrátt fyrir alla þessa erfiðleika varð þróun í byggingarmálum frá lokum stríðs til 1965 hröð. Fjöldi íbúa í Reykjavík jókst um 70% á þessum árum.[1] Árið 1940 höfðu aðeins um 40% Reykvíkinga fæðst í borginni og árið 1950 hafði um helmingur þjóðarinnar fæðst í sveit en aðeins einn fjórði bjó þar.[2] Þessar tölur sýna að tímabilið var mjög mikið umbrotaskeið í Reykjavík og miklar og örar breytingar urðu. Þessi mikla fólksfjölgun á skömmu tímabili í bland við erfiðleika í byggingariðnaði bendir til þess að húsnæðisekla hafi verið gríðarleg. Ofan á þetta bættist við að í árslok 1941 var fjórðungur alls íbúðarhúsnæðis í Reykjavík ónýtt og tæplega fimmtungur þurfti verulegrar lagfæringar. Fólksflóttinn til Reykjavíkur var miklu örari en nýbygging réð við með góðu móti. Fólk fékk oft inni hjá vinum sínum og ættingjum en það var yfirleitt tímabundin og þröng lausn. Sumir neyddust til að vera á götunni, í tjöldum eða jafnvel búningsklefum í íþróttahúsum.[3] Því kemur það ekki á óvart að hermannabraggarnir sem breski og bandaríski herinn skyldu eftir við lok stríðsin hafi verið teknir til íbúðar. Að sjálfsögðu áttu þeir aðeins að leysa húsnæðisvandann til bráðabirgða. Fólk átti að búa þar svona rétt á meðan ný hús voru byggð til að þess að verða ekki úti. Það þótti greinilega skammarlegt að þurfa að bjóða fólki braggana til íbúðar. Í blöðunum var fyrst um sinn ekki talað um hvers kyns húsnæðið væri heldur var talað um „ófullkomið bráðabirgðahúsnæði“.[4] Þrátt fyrir slakt ástand bragganna jókst fjöldi fólks sem bjó í þeim ár frá ári og það var ekki fyrr en árið 1953 að fór að fækka í þeim. Árið á undan var það ár sem flestir bjuggu í bröggum eða 2.333. Það voru tæp 4% af öllum íbúum Reykjavíkur. Fyrstu árin var fækkunin hæg en 1958 fór að hraða á henni, þá hafði fækkað um tæplega 500 frá árinu áður. [5]
Ástand braggana
Þegar braggarnir voru byggðir þá var þeim ætlað að vera íverustaður hermanna, hraustra karlmanna sem höfðu hlotið þjálfun sem styrkti þá til að takast á við erfiðar aðstæður. Þar að auki áttu þeir bara að endast í nokkur ár, sem þýddi að þeir urðu verri með hverju árinu ef viðhaldi var ekki sinnt nógu vel. Þeir voru langt því frá að vera nógu vel útbúnir til að standast kröfur um hreinlæti, heilbrigði og þægindi. Ef við miðum þá við nútímahús þá voru þeir bara umbúðir. Óeinangraðir og skorti allar lagnir eins og vatn, rafmagn og skolp. Því þurfti að notast við kamra og vatn þurfti að sækja í sérstaka skúra. Þegar hríðin var sem verst um veturna var stundum gripið til þess að nota fötu til að þurfa ekki að stíga út fyrir til að fara á kamarinn. Frárennsli og vatn var þó lagt í húsin þegar það fór að koma í ljós að fólk mundi búa í þeim lengur en bara til bráðabirgða. Til þess að verða ekki frostinu að bráð var kynt duglega sem leiddi af sér raka og fúkkalykt. Lykt þessi festist við alla íbúa braggans sama hversu mikið hreinlæti var viðhaft og skapaði íbúum þeirra slæmt orðspor.[6] Braggabúar voru ekki hátt skrifaðir af samfélaginu þó að þeir hafi helst átt það sameiginlegt að verða fórnarlömb mikils húsnæðisskorts og ekki hafa aðra kosti. Krakkar úr öðrum hverfum komu í braggahverfin og höguðu sér illa. Svo var börnunum sem bjuggu í bröggunum kennt um og þau kölluð „illa upp alinn kampalýður“[7] Þó að tilraunir væru gerðar til að bæta aðbúnað var hann þó oft mjög bágur. Hjá bröggum sem stóðu við Bústaðarveg var skólpið einfaldlega látið renna stutta leið þar sem það myndaði litla tjörn. Þar léku börnin sér enda hafa þau alltaf haft gaman að tjörnum. Þessi skólptjörn var það nálægt bröggunum að fýlan náði inn til þeirra. [8]
Það er örugglega auðvelt að falla í gildru sögulegrar fortíðarþrár þegar hugsað er til braggaáranna. Lundúnabúar hugsa jafnvel til stríðsáranna og loftárásunum sem fylgdu þeim með fortíðarþrá því þeir sakna andans og samstöðunnar sem ríkti þá. Aftur á móti er hryllingurinn og dauðinn gleymdur.[9] Því ætti það að vera auðvelt fyrir Reykvíkinga að hugsa aftur í tímann til eftirstríðsáranna með sætum söknuði. Kvikmyndin Djöflaeyjan málaði upp sömu ljúfsáru myndina. Jú þetta voru erfiðir tímar en fólk studdi þó hvort annað og þó að það hafi gengið hægt að bæta úr ástandinu þá gerðu allir sitt besta til að veita sem flestum sómasamlegt húsnæði. Fólk hefur einmitt tilhneygingu til að muna góðu tímana og gleyma því erfiða. Það man eftir sumrinu en ekki nístandi kuldanum um veturna þegar valið stóð á milli þess að frjósa eða kafna í stybbu frá kyndingunni. Það man ekki eftir börnum með hósta og börnum sem léku sér í skólpi. Þó að ástandið hafi ekki verið jafn slæmt og í fátækrahverfum milljónaborga var þetta samt ljótur blettur á sögu Reykjavíkur.
Það er mjög auðvelt, nú þegar maður horfir aftur á þetta allt saman með meira en fimmtíu ár á milli, að dæma persónur sögunnar. Það er auðvelt ásaka fólk fyrir að hafa ekki séð þessa þróun fyrir og gert viðeigandi ráðstafanir svona þar sem hún átti sér stað í öðrum löndum. Aftur á móti má ekki gleyma því hversu rosaleg fólksfjölgunin var miðað við gildleika bæjarsjóðs. Það hefði kannski ekki verið hægt að gera meira þó að framtíðin hefði verið kunn. Kannski voru braggarnir bara jákvæðir eftir allt saman, þeir voru þó betri heldur en einhver kofaskrifli sem fólk hefði þess í stað slegið upp.
Pólitískt bitbein
Sósíalistaflokkurinn gagnrýndi braggahverfin og algjöra „vanrækslu í skipulags- og húsnæðismálum bæjarins“[10] Í Þjóðviljanum dagana 19. og 20. ágúst 1954 var dró Jónas Árnason upp mjög dapra mynd af braggahverfunum. Þar léku strákarnir sér með bátana sína í skólptjörn sem var við leikvöllinn á meðan stelpurnar í sandkassanum gerðu hús því að þær dreymdu um að búa í alvöru húsum. Leikvöllurinn var allur hinn niðurníddasti, girðingin var niðurbrotin, hröð umferð skapaði hættu og ekkert viðhald var á veginum sem sameinast leikvellinum í drullu og pollum. Viðleitni braggabúa til að fá hið opinbera til að bæta aðstöðuna eitthvað var einnig lýst. Oftar en ekki var þessi viðleitni til einskis og fólk þurfti að stóla á sjálft sig ef það vildi lagfæra
|
|
|
| Braggarnir voru líka notaðir til geymslu. Auglýsingar frá miðjum 5. áratug úr Morgunblaðinu | |
grundvallarhluti eins og skólp. Þá dáðiðst hann að viðleitni íbúanna til að bæta hag sinn og kallaði það þrekvirki þegar ungur maður innréttaði bragga sem snyrtilega íbúð. Bragga sem hafði ekki verið meira en grind og járn þegar hann byrjaði fjórum árum áður. Þó fannst honum einna verst hvaða áhrif braggalífið hefur á heilsuna. Saggafullt braggaloftið og stybban frá olíukyndingunni var ekki til að bæta líðan sjúklinga sem þjáðust af lungnabólgu, astma eða berklum. Læknar bentu fólki á að kynda ekki á nóttunni en vegna skorts á einangrun varð þá jafn kalt inni og var úti. Ekkert var hægt að gera við gólfkuldanum og lítil börn náðu ekki einu sinni upp í hlýja loftið. Brunavarnarmál voru líka vanrækt, braggarnir voru mjög eldfimir og skortur á síma gerði það að verkum að ekki var hægt að hringja fljótlega eftir hjálp.[11]
Það er þó ekki hægt að segja að bæjaryfirvöld hafi verið gjörsamlega viljalaus til endurbóta. Áður en fólk var flutt í braggana var reynt að gera þá vatns- og vindhelda en þó var margt eftir þegar fólk fluttist í þá í miklu magni þar inn haustið 1943. Bæjarstjórnin setti málið í nefnd sem átti að rannsaka braggana og koma með tillögur um endurbætur. [12] Fyrir jólin var svo ákveðið að aðstoða íbúa braggana við að gera húsnæðið betra og átti bærinn að bera kostnað af nauðsynlegustu endurbætum ef íbúarnir höfðu ekki sjáfir ráð á því.[13] Með þessari samþykkt var bæjarstjórnin búin að setja grænt ljós á að braggarnir yrðu notaðir sem íbúðarhúsnæði fyrir fjölskyldufólk, að minnsta kosti til skamms tíma. Þá var búið að setja undir fólk hús sem voru rétt svo þolanleg sem var kannski hið versta mál. Það þýddi að húsnæðið væri ekki nógu slæmt til að það þyldi enga bið að ráða á því bót. Því var auðveldara að sópa þessu máli undir teppið og fresta því en ella. Þrátt fyrir viðleitni bæjarstjórnarinnar til að bæta ástandið rættist ekki alveg úr óskum þeirra. Húsnæðisráðunautur bæjarins, Magnús V. Jóhannesson, skrifaði borgarstjóra bréf í lok janúar 1944 þar sem hann lýsti yfir mikilli óánægju með ástand braggana og taldi hann vanhæfni íbúa þeirra til að lægfæra þá helstu ástæðu ástandsins. Hann taldi að teikna ætti innréttingar í skálana sem miðuðu að þörfum íbúana og ekki ætti að útvega fólki bragga sem gæti ekki lagfært þá. Það var þó ekki auðvelt að standa í svoleiðis fíniríi. Neyðin var slík að fólk beið í röðum eftir að komast í bragga.[14]
Baráttan gegn bröggunum
Fyrst eftir stríð voru byggðar fleiri íbúðir í Reykjavík en nokkur sinni áður. Árin 1945 og 1946 voru bæði metár en 1947 dró mikið úr nýbyggingum. Þá var gjaldeyrisforði Íslendinga eftir stríðið genginn til þurrðar og haftastefnan tekin við. Því var mjög lítið byggt á árunum 1947 til 1953 sem voru einmitt mestu vaxtaár braggabyggðarinnar. [15] Braggahverfið í Skólavörðuholti var þyrnir í augum bæjaryfirvalda því að það var fyrir byggingarframkvæmdum. Árið 1947 reyndu þau að fá íbúa þessa hverfis til að flytja í Camp Knox sem var best útbúna braggahverfið og nýlega afhent af herstjórninni. Fólk var þó ekki óþreyjufullt að flytja og það varð barátta fyrir bæjaryfirvöld að ná að koma fólki útúr bröggunum og passa að nýjir flyttu ekki innn. Þó að fólk flyttist úr bragga í bragga var þó ástand þeirra misjafnt og verstu braggarnir voru fyrst rifnir. [16]
Þó að það hafi aldrei gengið eins vel og vonast var eftir sýndu yfirvöld vilja til að losna við braggana. 1947 var sett á laggirnar fjárhagsráð. Það var fimm manna nefnd, skipuð af ríkisstjórn, sem átti að miða störf sín við að bæta úr húsnæðisskortinum sem þá sá ekki auðveldlega fyrir endann á.[17] Árin 1949 og 1954 voru gerðar breytingar á skattalögum sem auðvelduðu mjög fólki að byggja sjálft þak yfir höfuðið og fólk var í raun hvatt til að hjálpa sér sjálft. Til að halda kostnaði bæjarins í lágmarki var fólki afhent húsin fokheld, múrhúðuð og með hitunarkerfi. Því var aðeins um helmingur byggingarkostnaðarins lagður á bæinn og íbúarnir náðu hinum helmingnum niður með því að leggja fram eigin vinnu. Mikill áhugi var fyrir þessu fyrirkomu lagi og það fengu færri en vildu og því var fólk sem bjó í slæmu húsnæði og stórar fjölskyldur settar í forgang. Bærinn borgaði líka fólki fyrir innréttingar og lagfæringar sem það hafði gert sjálft á bröggunum. Hver braggaíbúð var metin og þetta auðveldaði fólki að kaupa eigin íbúð.[18] Því miður var þó bæjarsjóður ekki nógu stór til að hægt væri að ráðast í svona framvkvæmdir handa öllum. Í kjölfarið reis mikið af litlum húsum utan skipulags. Bæjaryfirvöld vildu endilega nýta þessa sjálfsbjargarviðleitni fólks og úthlutaði lóðum við Sogamýri ásamt því að aðstoða fólk smávegis með ýmsa hluti.[19] Þar reis upp smáíbúðahverfi haustið 1951 og voru þau að mestu leyti smíðuð af væntanlegum íbúum. Því voru þessi litlu hús smíðuð mjög ódýrt. Árið 1955 var hverfið orðið fullbyggt og var þá næstfjölmennasta hverfi borgarinnar með rúmlega fjögur þúsund íbúa.[20]
Næstu ár fjölgaði nýjum íbúðum smám saman og bröggum fækkaði smám saman. Þessi þróun var þó hægari en byggingaráætlun gerði ráð fyrir og var fjármagnsskortur helsta vandamálið. Það fengu ekki allir lán sem vildu og upphæðin var lág.[21] Þó að smáíbúðahverfin höfðu verið kærkomin og ódýr lausn voru þau samt dýr að sumu leyti. Grunnur og lögn holræsa og vatns var stór kostnaðarliður sem lagður var á bæinn. Því segir það sig sjálft að ef fjölbýlishús yrðu byggð í staðinn mundi hver grunnur og hvert ræsi þjóna fleirum. Það var því niðurstaðan að næsta skref í baráttunni við húsnæðisvandamál borgarinnar voru blokkir og á árunum 1955 til 1960 voru flestar nýjar íbúðir í fjölbýlishúsum. Að lokum tókst svo að losna við braggana og í lok sjöunda áratugarins var fjöldi þeirra sem bjuggu í bröggum hverfandi.[22]
Niðurstöður
Það er bókað mál að ástandið í Reykjavík á eftirstríðsárunum er eitt áhugaverðasta tímabil sögunnar. Þetta voru miklir umbrotatímar og þjóðfélagið hefur líklega aldrei breyst jafn hratt og mikið og á þessum árum. Því er þetta tímabil ljóslifandi í hugum flestra Íslendinga, hvort sem þeir lifðu og hrærðust á þessum tíma eða ekki. Þó að þetta hafi verið að mörgu leyti hálf rómantískt tímabil og áhugavert í minninguni má þó ekki gleyma þeim þjáningum og erfiðleikum sem íbúar braggana þurftu að eiga við. Braggarnir sjálfir voru mjög slæmt húsnæði og fólk þurfit að etja við slæma lykt, slæmt andrúmsloft og kulda. Umhverfi braggana var skítugt og ógeðslegt en var þó notað af börnum sem leikvöllur. Braggabúar urðu jafnvel fyrir aðkasti frá þeim sem litu á þá sem kampalýð. Barátta fyrir betra húsnæði var háð og borgin setti í gang átak til að fá öllum gott húsnæði og þó að það hafi tekið margfaldan áætlaðan líftíma braggana þá tókst það að lokum. Fólk fluttist úr bröggunum í smáhús eða fjölbýlishús. Þetta var alls ekki fallegt tímabil en sem betur fer tókst að binda enda á þessi hálfgerðu fátækrahverfi. Arfleið braggahverfanna liggur í sameiginlegri vitund þjóðarinnar, bókmenntum, kvikmyndum og leikritum.
[1] Trausti Valsson, Reykjavík Vaxtabroddur, bls. 57
[2] Eggert Þór Bernharðsson, Römm er sú taug, bls. 39-40
[3] Eggert Þór Bernharðsson, Undir bárujárnsboga, bls. 35, 38
[4] Eggert Þór Bernharðsson, Undir bárujárnsboga, bls. 52
[5] Eggert Þór Bernharðsson, Undir Bárujárnsboga, bls. 78, 80
[6] Bylgja Björnsdóttir, „Illgresi í stofunni“ Ný Saga 6. árg. Reykjavík, 1993, bls. 46-47
[7] Þórunn Magnúsdóttir, „Samkenndin verður að koma að innan“ Vera 5. Tbl. 2001. Takandi viðtals Steinunn Eyjólfsdóttir
[8] Án höfundar, „Leikvöllur barnanna er skolp og saur“. Þjóðviljinn 21. Ágúst 1953, bls. 12
[9] Tosh, John, The Pursuit of History, bls. 13
[10] Án höfundar, „Íhaldið hefur vanrækt og svikið öll nauðsynjamál íbúanna í Breiðholtshverfi“. Þjóðviljinn 19. janúar 1954, bls. 12
[11] Jónas Árnason, „„Það var þá sem hún Dísa mín byrjaði með hóstann““. Þjóðviljinn 19. janúar 1954, bls. 7, 11 og Jónas Árnason, „Kaffikannan var stundum botnfrosin. Seinni grein um lífið í bröggunum“. Þjóðviljinn 20. janúar 1954, bls. 7.
[12] Eggert Þór Bernharðsson, Undir bárujárnsboga, bls. 52
[13] Páll Líndal, Byggðarstjórn í þúsund ár, bls. 165
[14] Eggert Þór Bernharðsson, Undir bárujárnsboga, bls. 55-57
[15] Eggert Þór Bernharðsson, Undir bárujárnsboga,bls. 223
[16] Eggert Þór Bernharðsson, Undir bárujárnsboga, bls. 230
[17] Páll Líndal, Byggðarstjórn í þúsund ár, bls. 182
[18] Eggert Þór Bjarnason, Undir bárujárnsboga, bls. 234
[19] Páll Líndal, Byggðarstjórn í þúsund ár, bls. 183
[20] Eggert Þór Bjarnason, Undir bárujárnsboga, bls. 238-239
[21] Eggert Þór Bjarnason, Undir bárujárnsboga, bls. 246
[22] Eggert Þór Bjarnason, Undir bárujárnsboga, bls. 80, 248
Heimildaskrá
Án höfundar, „Íhaldið hefur vanrækt og svikið öll nauðsynjamál íbúanna í Breiðholtshverfi“. Þjóðviljinn 19. janúar 1954
Án höfundar, „Leikvöllur barnanna er skolp og saur“. Þjóðviljinn 21. Ágúst 1953
Bylgja Björnsdóttir, „Illgresi í stofunni“. Ný Saga 6. árg. Reykjavík, 1993
Eggert Þór Bernharðsson, Ný Saga. „Römm er sú taug. Aðlögun innflytjenda í Reykjavík að lífinu á „mölinni““. 4. Árgangur, Reykjavík, 1990
Eggert Þór Bernharðsson, Undir bárujárnsboga. Braggalíf í Reykjavík 1940 – 1970. Reykjavík, 2000.
Jónas Árnason, „Kaffikannan var stundum botnfrosin. Seinni grein um lífið í bröggunum“. Þjóðviljinn 20. janúar 1954
Jónas Árnason, „„Það var þá sem hún Dísa mín byrjaði með hóstann““. Þjóðviljinn 19. janúar 1954
Steinunn Eyjólfsdóttir, „Samkenndin verður að koma að innan“ Vera 20:5 Reykjavík, 2001.
Tosh, John, The Pursuit of History, 3. útgáfa. Edinborg, 2000
Trausti Valsson, Reykjavík Vaxtabroddur. Þróun höfðuborgar. Reykjavík, 1986.
Myndaskrá
Morgunblaðið, 17. nóvember 1944, bls. 3
Morgunblaðið, 10. ágúst 1946, bls. 4
Aðeins um skotgrafahernað og dæmigerða árás í fyrri heimsstyrjöldinni.
Ég ætla aðeins að fjalla um aðstæður á vesturvígstöðvunum í fyrri heimstyrjöld og útlista það hvernig dæmigerð árás fór fram.
Fljótlega eftir að stríð braust út í Belgíu og norðurhluta Frakklands 1914 fraus víglínan þegar báðir stríðandi aðilar grófu sig niður. Bæði Schlieffen plan Þjóðverja og áætlun 17 hjá Frökkum hjá mistókust algjörlega og við tók skotgrafahernaður.
Við skulum byrja á því að skoða hvernig uppsetning víglínunnar var. Í miðjunni var einskis manns land. Eins og nafnið gefur til kynna var þetta landflæmi sem hvorugur aðilinn stjórnaði. Það var yfirfullt af gígjum eftir stórskotalið, gaddavír og drullu sem erfitt var að komast yfir. Seinna meir fylltist þetta svæði af líkum. Það var að meðaltali um 250 m að lengd en gat bæði verið styttra og lengra. Næst tóku við fremstu skotgrafirnar. Þar voru varnarstöður eins og vélbyssuhreiður og skotbyrgi. Einnig stigar til að komast „over the top“ og gera árás. Þessar grafir voru ekki beinar heldur grafnar í zig-zag mynstri. Þetta var til að gera óvininum erfiðara um að komast áfram ef hann kæmist ofan í skotgröf einhversstaðar, hann hefði ekki beina skotlínu á alla skotgröfina. Frá þessum gröfum voru stundum grafnar nýjar skotgrafir inná einskis manns land. Tilgangur þeirra var að geta nálgast óvininn á hættuminni máta og kanna. Fyrir aftan fremstu skotgrafirnar voru annað net skotgrafa og skurða. Þar hófust við varaliðssveitirnar. Þegar kom í ljós hversu skelfileg lífsreynsla það var að vera í fremstu skotgröfunum var reynta að rótera hermönnum milli varaliðsgrafana og fremstu grafana. Frá þessum aftari línum var hægt að senda liðsauka fram í víglínuna ef kæmi til árásar. Þær voru líka til undanhalds ef óvinurinn gæti brotist í gegn. Fyrir aftan þessar línur voru fallbyssur stórskotaliðsins staðsettar.
Áður en árásin sjálf hófst var stórskotahríð send af stað frá fallbyssunum sem voru staðsetta aftast. Það var skotið úr öllum byssum í einu. Tilgangurinn með þessu var margþættur. Þetta átti að sprengja í sundur gaddavírinn svo að fótgönguliðið kæmist í gegn, eyðileggja varnir óvinarins og „mýkja upp“ varnir óvinarins. Þ.e.a.s. valda svo miklu sj0kki að vörnin yrði óskipulögð og léleg. Raunveruleg áhrif þessarar dembu voru allt önnur. Það tókst ekki að skemma gaddavírinn eða skemma varnirnar að neinu verulegu marki. Annað og mikilvægar er að aðilinn sem varðist vissi nákvæmlega hvenær hægt væri að búast við árás og var því vel tilbúinn með liðsauka og vélbyssur. Eftir stórskotahríðina var hermönnunum skipað að gera árás sækja með hrópum og byssustingjum að óvininum. Stórskotahrín hafði oft rifið upp einskis manns landið og gert yfirferð mun erfiðari og vinveitt stórskotalið sem reyndi að styðja árásina gat lent á hlaupandi hermönnum. Varnarliðið var tilbúið og tætti með vélbyssum sínum í gegnum þúsundir hermanna sem hlupu beint á þá í engu skjóli á meðan þeim sjálfum var skýlt af sínum eigin skotgröfum. Þrátt fyrir barnalegar hugmyndir frá því fyrir stríð að vélbyssan, sem var talin hentugasta vopnið í nýlendustríðum, yrði ekki notuð gegn öðrum „siðmenntuðum mönnum“ varð hún eitt táknrænasta vopnið. Fámenn áhöfn vélbyssu gat haldið í skefjum miklu fleiri hermönnum sem sóttu. Orðið vélbyssa segir margt. Þarna er búið að iðnvæða stríðið sjált og vélbyssan framleiðir dauða í massavís. Jafnvel þó að árásin væri nógu yfirþyrmandi til að ná skotgröfunum þá var mun auðveldara fyrir þá sem vörðust að fá liðsauka frá varaliðsgröfum sínum og því gat árásaraðilinn ekki notað tækifærið til að ná yfirhöndinni. Og varnarliðið hafði einnig járnbrautir til að færa til liðsafla miklu hraðar heldur en árásaraðilinn. Raunveruleikinn var sá að varnarlínan hafði verið tæknivædd með hraða en árasin var ennþá jafn hæg og hún hafði alltaf verið. Því var ekki hægt að ná yfirhöndinni nema í stuttan tíma. Það var miklu auðveldara að verjast heldur en sækjast af þessum tæknilegu ástæðum og því ríkti algjör pattstaða þar sem mörgum milljónum ungra manna var notað sem fallbyssufóður.
Draumur hershöfðingja hjá báðum aðilum var risastór árás sem mundi ná að brjótast í gegnum varnir óvinarins. Þeir sáu fyrir sér hugrakka hermenn, fulla af þjóðarstolti, syngjandi þjóðsönginn hlaupa yfir einskis manns land til að berjast hetjulega við óvininn. Glæsilegt riddaralið átti að fylgja. Hjá Bretum var árásin „spörkuð af stað“. Hún var það bókstaflega því að til að gefa merki um að árás skyldi hefjast var fótbolta sparkað inná einskis manns land. Þetta átti að gefa árásinni hetjulegt og íþróttamannslegt yfirbragð. Þegar allt þetta gekk ekki var lausn þeirr að gera árásina stærri og stærri. Einu áhrifin sem það hafði var að mannfallið varð meira.
Peningana eða lífið?
There’s an evenin’ haze settlin’ over the town
Starlight by the edge of the creek
The buyin’ power of the proletariat’s gone down
Money’s gettin’ shallow and weakThe place I love best is a sweet memory
It’s a new path that we trod
They say low wages are a reality
If we want to compete abroad-Bob Dylan
Ég hef oft hugsað um hvað sé mikilvægt í lífinu. Nú þegar kreppan hefur skollið yfir okkur þá hef ég eitt meiri og meiri tíma í það. Nú sjáum við Íslendingar fram á fjárhagslega erfiða framtíð, atvinnuleysi og niðurskurð a öllum sviðum(nema auðvitað Þjóðkirkjunni). Þetta virðist vera svört framtíð fyrir okkur og jafnvel ófæddar kynslóðir. Svo fór eg að velta þessu aðeins nánar fyrir mér. Verstu afleiðingarnar eru auðvitað ef fólk hefur ekki efni á nauðsynjavörum. Aðrar slæmar afleiðingar eru ef fólk fær ekki viðunandi heilbrigðisþjonustu fyrir sig og sina eða ef fólk getur ekki menntað sig. Gallinn við svona kreppu er nefnilega að hún kemur líklega með að koma verst niður a fólki sem á minnst. Ríkisbubbarnir ná alltaf að redda sér. Sérstaklega á Íslandi þar sem ráðamenn þjóðarinnar og handhafar peningana eru vinir.
Aðalatriðið í þessari færslu átti samt ekki vera orðaræða um hvað er slæmt og hvað við erum að missa. Aðalatriðið atti að vera þau tækifæri sem við, Íslendingar, höfum fengið. Siðastliðin ár höfum við verið að missa okkur í þvi sem oft hefur verið kallað kaupæði. Ég man þegar ég var yngri og þetta hugtak frekar nýtt á nálinni, held ég alveg örugglega, og spaugstofumenn nýttu sér það óspart. Þá voru helstu einkenni kaupæðisins óbeislaðar verslunarferðir í kringluna, yfirleitt var það konan á heimilinu sem eyddi allt of miklu í eitthvað eins og skó. Á meðan þurfti maðurinn að vinna og vinna til að hafa efni á því að eiga svona kaupóða eiginkonu. Hljómar ekki vel. Það sem hefur gerst síðustu árin er samt verra. Það er eitt að kaupa leðurstígvél en annað að kaupa stórt hús, innrétta það með öllu því fínasta í húsgögnum og flatskjáum. Í innkeyrslunni er Game Over(hehe) sem er notaður til að draga 60 fermetra hjólhýsið um allt land og bögga tjaldverði yfir því að þurfa að borga 900 fyrir gistingu. Allt er þetta keypt á lánum.
Stundum á maður pening. Ég hef hitt fólk sem finnst það mjög óþægileg tilfinning. Að eiga pening, til hvers? Þetta fólk kaupir eitthvað sem það vatnar, eða vantar ekki fyrir peningin sinn, alltaf þegar það á hann. En er það ekki rétt að peningar séu bara nothæfir til að kaupa eitthvað fyrir þá? Nei, þeir eru nothæfir til annars. Þó að þetta seinna notagildi peninga hafi farið þverrandi á síðustu mánuðum og reyndar alltaf þegar verðbólgan er á ferðinni. Þeir eru nothæfir sem trygging. Ef maður spreðar peningunum ekki í eitthvað sem mann vantar ekki þá á maður möguleika á að safna þeim. Þá hefur maður eitthvað til að falla á ef maður lendir í fjárhagsvandræðum sem geta verið milli þess að kaupa vetrardekk á bílinn eða lifa af í veikindum. Svo ef maður er svo heppinn að geta safnað nóg fara peningarnir sjálfir að búa til meiri peninga. Og það er góð tilfinning.
En getur maður keypt allt með peningum? Erfið spurning já. Það er allavega býsna margt. Ríkt fólk er örugglega hamingjusamara en fátækt fólk. Það er auðvelt að líða illa ef maður fer að sofa á hverju kvöldi hugsandi um fjárhaginn. Við verðum þó að hafa nokkra hluti hugfasta. Við búum á Íslandi. Það eru mörg ár síðan Íslendingar dóu úr hungri vegna fátæktar og ég býst ekki við að sú saga endurtaki sig. Hvaða lífsgæðum erum við að verða af þó að við séum ekki borgunarfólk fyrir tugmilljóna Game Over eða Bömmer? Verður ekki fjölskyldan og vinir áfram heilbrigðir? Geta börnin okkar ekki lifað ósvöng og gengið í grunn- og framhaldsskóla án þes að koma úr efsta lagi þjóðfélagsins? Ég er reyndar alveg sammála því að það væri hægt að gera margt betur fyrir námsmenn en ég veit þó að ástandið gæti verið mun, mun verra.
Það sem ég er að reyna að segja hérna er sama gamla tuggan. Höfum augum á hinum raunverulegu lífsgæðum. Fólk getur lifað svo auðveldlega og hamingjusamlega án þess að eiga allt þetta drasl. Fólk getur aftur á móti ekki lifað hamingjusamlega án hvers annars. Það þarf vini og fjölskyldu. Hvers vegna finnst öllum svona gaman á jólunum? Er það vegna þess að það eyðir ómældum peningum í drasl sem það þarf ekki eða er það vegna þess að það eyðir góðum stundum með fólkinu sem það elskar? Hvort er betri minning? Þetta orsakast allt af græðgi. Það er gott að langa í eitthvað og vinna að því að eignast það. En ef löngunin er orðin að græðgi þá hefur maður ekki stjórnina lengur. Græðgin verður aldrei södd í langan tíma. Hún biður um meira og meira, sama hvað hún fær. Það er þörf á að fólk hugsi um það. Hugsið um börnin ykkar, hugsið um foreldra ykkar og hættið í smástund að hugsa um peningana. Ég vona af öllu hjarta, en er þó ekki mjög bjartsýnn á að sú von rætist, að Íslendingar reyni að gera gott úr þessari kreppu. Ég er að reyna að gera ekki lítið úr þeim erfiðleikum og vandræðum sem sumir horfa fram á, peningar eru nú þrátt fyrir allt nauðsynlegir og það er gott að eiga þá. Þeir eru samt bara partur af lífum okkar, of stór partur að mér finnst. Þegar ég tala um að gera gott úr kreppuni hljómar það kannski eins og að gera gott úr því að missa annan fótinn. Ég er að reyna að segja að í nánustu framtíð munu Íslendingar ekki eiga mikla peninga. Þeir geta ekki unnið jafn mikið. Kannski geta þeir bætt ástandið örlítið með því að minnka vægi peninga í lífi sínu og aukið í hlutfalli við þá minnkun, vægi hvors annars.
Ég ætla að gera tilraun til þess. Ég get kannski ekki keypt flugmiða til útlanda eins auðveldlega en ég er þó svo heppinn að búa á landi sem býr yfir frábærri náttúru sem er eins og gerð til þess að njóta hennar. Næstu helgi ætla ég uppá Esjuna, í sumar ætla ég í gönguferð um Djúp og Grunnuvík, sunnan við Jökulfirði, með vinum mínum og tilvonandi eiginkonu. Hver veit hvað gerist eftir það.
Hugarheimur Maya
„In the Classic period, the Maya attained a level of intellectual and artistic achievement equaled by no other Amerindian people and by few peoples anywhere.“
Mikið hefur verið skrifað um menningu Maya. Þeir áttu fjölmennar borgir, þróaðan landbúnað og stórkostlega byggingarlist. Þrátt fyrir þetta var menning Maya aðeins skugginn af fyrri mikilfengleika þegar þeir voru heimsóttir fyrst af Evrópubúum. Í þessari færslu er kastljósinu ekki einungis beint að dæmigerðum efnum. Það verður ekki fjallað um ritmál, samfélagsskipan, byggingarlist, landbúnað eða ástæðu fyrir hnignun þeirra. Það væri hægt að skrifa bók um hvert þessara efna og það er betra að geta kafað aðeins undir yfirborðið heldur en að fara á hundavaði yfir of mikið efni. Hér á eftir mun aðaláherslan vera lögð á hugsun Maya. Að sjálfsögðu er það miklum vandkvæðum bundið að komast að því hvað ákveðið fólk hugsaði nákvæmlega fyrir meira en þúsund árum. Hins vegar er hægt að gera sér í hugarlund hvernig það hugsaði. Hvernig voru þeir líkir öðrum menningarheimum og hvernig voru þeir ólíkir? Ég leitast er við að lýsa aðallega tveimur hlutum. Í fyrsta lagi almennri lífsýn þeirra. Hvernig lifðu þeir sínu lífi, hvaða óskráðu reglur giltu um athafnir og hegðun? Við að skoða þetta kom strax í ljós líkindi við heimspeki Forn-Grikkja og farið verður í smávegis samanburð. Í öðru lagi verður skoðað hvað það var sem gerði þá einstaka meðal allra samfélaga sem hafa verið til á þessari jörð. Tímaáhugi, tímamælingar og útreikningar þeirra spiluðu svo stórt hlutverk í daglegu og trúarlífi að annað eins er ekki vitað um. Farið verður yfir það hvernig tímatal virkaði og hvernig prestar Maya gátu spáð fyrir um framtíðina með því að rýna í tímann.
Siðferði, heimspeki og lífssýn Maya
Ef ætti að draga saman þær lífsreglur sem Mayarnir fylgdu í tvö orð þá væru þau engar öfgar. Þeir tóku ekki meira en það sem þeir þurftu af náttúrunni, jafnvægi og samhljómur var þeirra boðskapur. Þeir voru stoltir af því sem þeir gerðu en höfðu þó ekki löngun til að ganga lengra, skara fram úr nágrannanum í einhverju lífsgæðakapphlaupi. Enginn ætti að reyna að fá meira heldur en er sanngjarnt fyrir hann að fá því að það væri einungis fengið á kostnað náungans. Þetta lýsir mikilli tillitsemi gagnvart öðrum. Dyggðir Maya snérust því að miklu leyti um að taka ekki meira en nauðsynlegt var. Veiðimaður bað guðina um að senda sér einungis það sem hann þurfti og eftir að hafa fellt bráðina bað hann guðina afsökunar með orðinu otzilen, ég þurfti. Að veiða meira heldur en nauðsyn krafðist var mikill löstur því að það kom niður á náunganum, veiðidýrin yrðu fágætari og hungursneyð gæti fylgt í kjölfarið. Allt samfélagið mundi þjást vegna öfgafullra aðgerða af höndum fárra. Þegar bóndinn hjó niður tré til sviðræktar bað hann guðina fyrirgefningar og afsakaði sig með því að hann hafi þurft að gera þetta til að lifa. Augljóst er af þessu að sanngirni er höfuðhugtak. Hver á að fá það sem hann á skilið og hann má ekki að ræna aðra réttinum til þess. Þetta var nátengt hófsemi. Hófsemi var sú leið sem átti að fara til að tryggja réttlæti. Ef allir kynnu sér hóf þá tryggði það réttlæti. Þó heimspeki Maya hafi ekki verið formleg (og jafnvel tæpt að tala um heimspeki þar sem þetta var ekki sett formlega fram) eins og hjá Forn-Grikkjum er strax hægt að sjá af samanburði við þá að margt er sameiginlegt. Af fjórum höfuðdyggðum Platons, sjálfsstjórn, visku, réttlæti og hugrekki eru tvær mjög áberandi í samfélagi Maya. Á meðan Forn-Grikkir settu fram kenningar sínar fram í ritum og urðu ódauðlegir fyrir, voru mjög svipaðar kenningar uppi á teningnum hjá Mayum. Helsti munurinn er að hjá Mayum voru þær voru frekar eins og óformlegar lífsreglur heldur en kenningar.
Það er eitt að setja fram kenningar um hvernig fólk ætti að haga lífi sinu og annað að fara eftir því. Heimspekingar hafa sagt að aðeins tveir menn i heimssögunni hafi verið samkvæmir sjálfum sér, Sókrates og Jesú. Þó siðfræðikenningar Forn-Grikkja hafi verið merkilegar, er þar með ekki sagt að Grikkir hafi farið eftir þeim. Annað er hægt að segja um Mayana. Þeir lifðu eftir sínum lífsreglum til hins ítrasta eins og sést á dæmi hér seinna.
Agi og sjálfsstjórn var líka mjög mikilvæg hjá Mayum eins og hjá Forn-Grikkjum sem höfðu sjálfsstjórn sem eina af fjórum höfuðdyggðum. Börn fengu mjög strangt uppeldi. Þau vöndust skilyrðislausri hlýðni foreldra þeirra gagnvart öldungum ættbálksins og áttu þá auðveldara með að beygja sig undir vald þeirra. Þau lærðu að fela tilfinningar sínar undir rólegu yfirborði og grétu sjaldan. Þetta er að sumu leyti byggt á ályktunum sem byggðar eru á athugunum þýska þjóðfræðingsins Karl Sapper(1866-1945) og fært yfir á forna tíma. Sjálfsstjórn fullorðinna lýsti sér vel í þrettán daga föstu, sem var ein vika í tímatali Maya, fyrir mikilvæga atburði, s.s. skógarhögg, bruna og sáningu í sviðræktinni. Fastan fól í sér algjöra neyslustöðvun á kjöti, salti og chimento pipar. Fyrir sumar stórar hátíðir föstuðu jafnvel nokkrir í þrjá, fjóra eða jafnvel fimm mánuði, en hver mánuður Maya var tuttugu dagar. Þarna tengist sjálfsstjórnin við réttlætið því að trúað var að ef þessum sið var ekki fylgt þá mundi það hafa slæmar afleiðingar fyrir allt samfélagið.
Burðardýr þekktust ekki hjá Mayum fyrr en með komu Spánverja og því þurfti mikinn mannafla til að höggva niður nógu mikinn skóg til að rækta landið. Samvinna var því sérstaklega mikilvæg. Á meðan liðsandi er helst iðkaður í íþróttum og kannski sumum fyrirtækjum í okkar tíma og rúmi þá var það lífsregla hjá Mayum.
Frábært dæmi um það hversu langt Mayar gengu í að fylgja þessum lísreglum er saga tveggja munka sem heimsóttu Maya snemma á 17. öld. Í skoðunarferð sinni í gegnum borgina mölvaði annar munkurinn aðalskurðgoð Mayana og hvatti þá til að taka kristni. Þetta reiddi Mayana að sjálfsögðu mjög mikið til reiði. Samt sem áður fengu munkarnir að tala við höfðingjann, sem sýndi engin ytri merki um reiði. Þeir fengu að dvelja áfram hjá Mayunum og messa fyrir almúganum. Einu reiðimerkin sem munkunum tveimur var sýnt eftir þessa hrottalegu móðgun var að þeir fengu ekki menn til að fylgja þeim í burtu og steinum var hent að þeim þegar þeir loksins fóru. Þetta sýnir að lífssýn Maya var ekki einungis til sýnis. Það hlýtur að hafa krafist gífurlegrar þolinmæði, tillitsemi og sjálfsaga að koma svona fram við þessa tillitslausu munka sem sjálfir hafa líklega predikað að við kinnhest skuli rétta fram hina kinnina.
J. Eric S. Thompson segir eftirfarandi
So far as this general outlook on life is concerned, the great men of Athens would not have felt out of place in a gathering of Maya priests and rulers, but had the conversation turned on the subject of the philosophical aspects of time, the Athenians-or, for that matter, representatives of any of the great civilizations of history-would have been at sea.
Tíminn
Þessi setning segir tvennt merkilegt. Í fyrsta lagi leggur hún áherslu á hversu keimlíkar skoðanir Mayana á hvernig haga ætti lífinu í sambýli við aðra. Í öðru lagi sýnir hún á hvaða sviði hugsuðir Maya voru sér á báti. Tíminn. Mayar voru hugfangnir af honum. Tímatal þeirra var einstakt. Það var flókið en þó áhugavert. Við mælum tímann í öldum sem skiptast niður í áratugi, ár, mánuði, viku og daga en Mayar höfðu tvö tímatöl sem sköruðu hvort annað. Annars vegar höfðu þeir ár sem var mælt út frá sólinni. Í því voru átján mánuðir, hver með tuttugu daga. Einum stuttum mánuði með fimm daga var bætt við til að ná 365 dögum. Í þessu tímatali voru dagarnir kallaðir kin og mánuðirnir uinal. Einnig höfðu þeir heilagt dagatal sem hafði 260 daga. Þessum dögum var skipt í tuttugu tímabil sem hvert hafði 13 daga. Árið var kallað tzolkin. Dagarnir voru kallaðir eftir tölu og nafni. Talan táknaði einfaldlega númer dagsins í þessu þrettán daga tímatali. Nafnið var það sama og á sólartímatalsdögunum. Fyrstu tveir dagarnir í uinal kölluðust imix og ik. Þar af leiðandi mundu tveir fyrstu dagarnir í 13 daga tímabilinu vera kallaðir 1 imix og 2 ik. Vegna þess að þetta kerfi innihélt 13 daga en sólartímatalsmánuður innihélt 20 þá liðu 260 dagar þangað til að 1 imix bæri upp aftur eða einn tzolkin. Hver dagur hafði þar af leiðandi tvö nöfn, eitt úr heilaga tímatalinu og eitt úr sólartímatalinu sem komu saman í eitt nafn. T.d. 4 kan 2 pop. Talan 20 var grunntalan í útreikningum Maya. Til að mæla lengri tíma en uinal voru þeir með sjö heiti, hvert margfaldað með 20. Undantekningin var árið, tun, sem var 18 dagar því að það var mun auðveldara að bæta við fimm dögum til að fá 365 daga ár sem passaði við sólina heldur en að fá 400 daga ár ef margfaldað væri með 20. Eitt katún var 20 tun, eitt baktún var 20 katún og svo framvegis. Þetta flókna tímatal er vissulega tilkomumikið. Hugsunin á bakvið það og það gildi sem það hafði fyrir Mayana er jafnvel ennþá tilkomumeira. Þeir töldu að tíminn gengi í hringi, rétt eins og Forn-Grikkir, og að þeir gætu spáð fyrir um framtíðina með því að rekja fortíðina. Þetta flókna tímatal var lykillinn og prestarnir framkvæmdu hina flóknu útreikninga. Til að átta sig á því hvað tíminn var mikilvægur í hugsunarhætti Maya er hægt að athuga okkar gömlu nöfn á dögunum. Þeir bera nöfn guðanna, nokkuð mikilvægir hljóta þeir að hafa verið til að fá þann heiður. Þetta er ekkert miðað við Maya. Hjá þeim var hver dagur guð. Vegna þess að hver dagur var bæði nafn og númer var hann par af guðum. Mayarnir ímynduðu sér hverja tímaeiningu sem byrði. Byrði sem var borin í gegnum eilífðina af guðlegum verum, sjálfum tölunum. Ef þetta væri yfirfært á okkar tímatal hefði dagsetningin 11. desember 2008, fimm burðarverur. Talan 11 ber desember, 2 ber þúsöldina, 0 ber aldirnar og áratugina og 8 ber árin. Guðirnir sem báru tímaeiningarnar gátu svo haft góða eða slæma hluti í för með sér. Þegar hver tímaeining, hvort sem það var ár eða dagur var borin af mörgum guðum var afskaplega flókið að reikna út hver hlutfalls góðs og ills væru á leiðinni. Sú tímaeining sem Mayarnir höfðu mestan áhuga á var katún. Eitt katún var jafnt 20 tun, eitt tun var 360 dagar og því var eitt katún 7200 dagar. Þetta var mjög áhugaverð tímaeining. Katún gat einungis endað á deginum ahau og hvert katún var nefnd eftir þeim degi sem það endaði á. Við nýtt katún minnkaði talan um tvo. Eftir 13. katún kom 11. katún o.s.frv. Vegna þessa þá liðu 260 tun þar til sama katún kom aftur. Katún voru talin mjög kröftug og hvert katún hafði alltaf sömu áhrifin. Katún 8 ahau stóð fyrir bardögum og pólitískum breytingum og því var því trúað að í hvert skipti sem katún 8 ahau kæmi, mundi stjórn samfélagsins breytast og bardagar mundu brjótast út, á 260 ára fresti. Þannig gátu prestarnir reiknað út framtíðina með því að skoða fortíðina, það sem gerðist í katúni fortíðarinnar mun gerast í aftur, þegar sama katún snýr aftur. Þetta er allt voða flókið en til að einfalda þetta setti J. Eric S. Thompson fram góða myndlíkingu sem útskýrir þetta kerfi vel. Ímyndum okkur bíl sem hefur marga hraðamæla, einn mælir hraðann í kílómetrum, annar í mílum, einn í hnútum o.s.frv. Bílstjóranum finnst það boða ógæfu þegar sumar tölur lenda saman og gæfu þegar sumar tölur lenda saman. Því miður er nótt og aðeins einn hraðamælirinn er upplýstur. Það þýðir að bílstjórinn verður að reikna útfrá einum mælinum hvað stendur á hinum og vara sig ef það er ólukkutala eða slappa af ef það er lukkutala.
Í hröðu nútímasamfélagi væri líklega hollt fyrir marga að kynna sér forgangsröðun Maya á hvað væri virkilega mikilvægt í lífinu. Þeir reyndu sitt ítrasta til að lifa í jafnvægi við náttúruna og reyndu að búa í haginn fyrir komandi kynslóðir. Eitthvað sem mannkynið í heild rembist við að gera núna. Þeir gátu lifað ánægðir án þess að leyfa sér allt sem þeim datt í hug, ánægjan kom frekar frá vitneskjunni um að þeir hefðu breytt rétt. Þó að þessar hugmyndir séu orðnar ævafornar þá eiga þær svo sannarlega við í dag.
Þó að tímatal Mayana hafi verið mikilfenglegt og heillandi myndu þó fæstir geta ímyndað sér að lifa við það. Hugsanir Maya um tímann eru svo ólíkar okkar eigin að þeirra tímatal væri bara óþarflega flókið og óhentugt fyrir okkur. Það stoppar okkur þó ekki í því að skoða það og heillast af afrekum þeim sem þar voru unnin. Mayarnir höfðu mjög ákveðnar hugmyndir um tímann og það er merkilegt að sjá samfélag sem hefur þróað svona flottar kenningar og hugmyndir um jafn flókið og erfitt fyrirbæri. Menning Mayana er ein af þeim áhugaverðari sem hægt er að skoða.
Heimildir
McKay, John P. o.fl. A History of World Societies. 7. útg. Útgefandi Charles Hartford. Boston, 2007
Rivet, Paul. Maya cities. London, 1960.
Thompson, J. Erics S.. The rise and fall of Maya civilisation. Revised Edition. London, 1993.
